Þreyta, slappleiki, miklar tíðablæðingar eða óútskýrð orkuleysi? Hér förum við yfir helstu einkenni járnskorts, hvaða konur eru í aukinni áhættu og af hverju járnþörf getur verið mismunandi milli einstaklinga.
Járnskortur er algengari en margir gera sér grein fyrir
Járnskortur er einn algengasti skortur á snefilefnum í heiminum og konur eru meðal þeirra hópa sem eru líklegastar til að upplifa lágar járnbirgðir á einhverjum tímapunkti á lífsleiðinni.
Ástæðan er einföld.
Konur hafa almennt meiri járnþörf en karlar vegna tíðablæðinga og á ákveðnum lífsskeiðum, eins og á meðgöngu, eykst þörfin enn frekar.
Það sem gerir járnskort þó sérstaklega áhugaverðan er að einkennin geta þróast hægt. Margar konur tengja þau frekar við stress, svefnleysi eða annasamt líf en velta ekki fyrir sér hvort járnið gæti verið hluti af myndinni.
Hvað gerir járn í líkamanum?
Járn gegnir mikilvægu hlutverki í mörgum ferlum líkamans.
Járn:
- stuðlar að eðlilegri myndun rauðra blóðkorna og hemóglóbíns
- stuðlar að eðlilegum flutningi súrefnis í líkamanum
- stuðlar að eðlilegri vitsmunastarfsemi
- stuðlar að eðlilegri starfsemi ónæmiskerfisins
- stuðlar að því að draga úr þreytu og þrekleysi
Þess vegna geta lágar járnbirgðir haft áhrif á hvernig okkur líður og hvernig við upplifum daglegt líf.
Einkenni járnskorts sem vert er að taka eftir
Einkenni járnskorts geta verið mismunandi milli einstaklinga og geta einnig átt sér aðrar skýringar.
Algeng einkenni sem tengjast járnskorti eru meðal annars:
Þreyta og orkuleysi
Þreyta er eitt algengasta einkennið sem tengist járnskorti. Margar lýsa því að þær séu stöðugt þreyttar þrátt fyrir nægan svefn eða að þær nái sér verr eftir álag en áður.
Slappleiki
Lágar járnbirgðir geta tengst almennri slappleika eða minni getu til að sinna daglegum verkefnum.
Föl húð
Sumar konur taka eftir að húðin virðist fölari en áður.
Hárlos
Hárlos getur átt sér margar skýringar en er meðal þeirra einkenna sem tengjast járnskorti.
Brothættar neglur
Brothættar eða veikar neglur eru einnig meðal þeirra einkenna sem geta komið fram.
Fótaóeirð
Fótaóeirð hefur verið tengd við lágar járnbirgðir hjá sumum einstaklingum.
Svimi og mæði
Þegar járnskortur þróast yfir í blóðleysi geta komið fram einkenni eins og svimi, mæði, hraður hjartsláttur og kuldi í höndum og fótum.
Hvaða konur eru í mestri áhættu?
Járnþörf er ekki eins hjá öllum.
Konur með miklar tíðablæðingar
Tíðablæðingar eru helsta ástæða þess að konur á barneignaraldri hafa meiri járnþörf en karlar.
Talið er að um 10% kvenna séu með óeðlilega miklar tíðablæðingar. Þessi hópur er ábyrgur fyrir stórum hluta tilfella blóðleysis vegna járnskorts hjá konum.
Ef blæðingar eru mjög miklar getur verið skynsamlegt að fylgjast sérstaklega með járnstöðunni.
Barnshafandi konur
Á meðgöngu eykst járnþörfin verulega vegna breytinga á líkama móður og þarfa fóstursins.
Þess vegna er reglulega fylgst með blóðhag barnshafandi kvenna í mæðravernd.
Konur í brjóstagjöf þegar blæðingar hefjast aftur
Brjóstagjöf sjálf eykur ekki járnþörf verulega. Þegar tíðablæðingar hefjast aftur eftir fæðingu eykst járnþörfin hins vegar á ný.
Íþróttakonur
Íþróttakonur, sérstaklega þær sem stunda miklar þolæfingar, geta haft meiri járnþörf en almennt er gert ráð fyrir.
Af hverju er þetta sérstaklega mikilvægt á Íslandi?
Samkvæmt landskönnun á mataræði Íslendinga fá konur á barneignaraldri að meðaltali aðeins um 59% af ráðlögðum dagskammti járns úr fæðu.
Engin kona í þessum aldurshópi náði ráðlögðum dagskammti í könnuninni.
Þetta þýðir ekki að allar konur séu með járnskort.
En það sýnir að margar konur eru ekki að fá það magn járns úr fæðu sem opinberar ráðleggingar gera ráð fyrir.
Hvenær er ástæða til að fara í blóðprufu?
Einkenni ein og sér geta ekki greint járnskort.
Ef þú:
- ert með miklar tíðablæðingar
- ert barnshafandi
- stundar mikla þjálfun
- hefur áður verið með lágt járn
- finnur fyrir einkennum sem gætu tengst járnskorti
getur verið skynsamlegt að ræða við heilbrigðisstarfsfólk um hvort ástæða sé til að mæla járnstöðu.
Blóðprufa er besta leiðin til að meta járnbirgðir og blóðhag.
Hvað getur haft áhrif á járnupptöku?
Ekki skiptir aðeins máli hversu mikið járn þú færð.
Einnig skiptir máli hversu vel líkaminn nýtir það.
Te, kaffi, kakó, gosdrykkir og mjólkurvörur geta dregið úr upptöku járns þegar þeirra er neytt samhliða járnríkum máltíðum eða járnbætiefnum.
C-vítamín stuðlar hins vegar að upptöku járns.
Helstu atriði
- Járnskortur er algengur meðal kvenna á barneignaraldri.
- Þreyta, slappleiki, föl húð, hárlos og brothættar neglur eru meðal einkenna sem geta tengst járnskorti.
- Miklar tíðablæðingar eru einn mikilvægasti áhættuþátturinn.
- Konur á barneignaraldri fá að meðaltali aðeins 59% af ráðlögðum dagskammti járns úr fæðu.
- Blóðprufa er besta leiðin til að meta járnstöðu.
Mikilvægt: Þessi grein er ætluð til fræðslu og kemur ekki í stað læknisfræðilegrar ráðgjafar. Ef þig grunar að járngildi þín séu lág skaltu ræða við heilbrigðisstarfsfólk.
